است و در احاديث بسيار از حضرت پيغمبر روايت شده كه فرمود « لا صلوة الا بفاتحة الكتاب » و اگر صحيح باشد كه آن حضرت به اين لفظ فرموده معلوم مىشود كه قرآن در زمان خود آن حضرت تأليف شده و اين سوره در اول تمام آنها قرار گرفته و ما در مقدمات تفسير ذكر كرديم كه آيات قرآن در زمان آن حضرت تأليف شده و ليكن در ترتيب سوره‌ها تقيّدى نداشتند و از اين حديث معلوم مىشود كه در مقدم بودن سوره حمد بر تمام سور ، امر از طرف پيغمبر بوده ؛ اگرچه در تقديم و تأخير ساير سوره‌ها اين تقيد را نداشتند . اين سوره را « امّ القرآن » گويند و اين نام نيز در كلمات معصومين است . علتش اين است كه خلاصهء تمام قرآن در اين سوره است ؛ چنان‌كه مصنّفين كوشش مىكنند در خطبهء اول كتاب اشاره به مطالب آن بنمايند در قرآن نيز به‌طور اكمل مراعات اين معنى شده ، زيرا كه قرآن يا از خداشناسى گفتگو مىكند ، به دليل نظر كردن در مخلوقات و اينكه خدا همه را خلق و تربيت نموده ، چنان‌كه در آيهء اول حمد است و ديگر در قرآن از قيامت و مجازات و صفات لطف و قهر الهى گفتگو مىكند ؛ چنان كه در آيه « الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ و مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » است . سيم از احكام و عبادات گفتگو مىكند « إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » چهارم سرگذشت انبيا و اوليا و غلبهء آنها و عذاب كفار در دنيا و آخرت و امثال اينها براى عبرت گرفتن ما كه طريقهء كفار را اختيار نكنيم ؛ چنان‌كه در « صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ الخ » هست . و به‌جهت اينكه جامع‌ترين سوره‌هاى قرآن است خواندن آن در هر نماز واجب است . ديگر از اسماى فاتحه « سبع المثانى » است و علت آن در محل خود خواهد آمد . ان شاء الله تعالى تنبيه - آنچه ما در تفسير اين سوره ذكر كرديم غالبا منطبق است با حديثى كه شيخ صدوق از علل فضل بن شاذان از حضرت رضا نقل كرده در كتاب من لا يحضره الفقيه علت اينكه چرا فاتحة الكتاب در هر ركعتى واجب گرديده است و اگر تمام آنچه را در حديث مذكور اشاره شده مىخواستيم بيان كنيم سخن طولانى مىشد و همين اندازه كفايت است .